Sunneklaas: een feestje voor alleen Amelanders, pottekijkers niet welkom.

Pottekijkers zijn op 5 december niet welkom op Ameland. Ook Powned niet, bleek deze week. Wat gebeurt er op het eiland tijdens Sunneklaas?

Haro Kraak, De Volkskrant, 7 december 2023.

Foto: Van de jaarlijkse rituele Sunneklaasviering op Ameland bestaat weinig beeldmateriaal, en dat is ook de bedoeling. Het feest is niet toegankelijk voor buitenstaanders.Beeld Friso Spoelstra / ANP.

Een avondklok kennen de meeste Nederlanders alleen van de coronacrisis, maar op Ameland geldt er elk jaar in de nacht van 5 op 6 december een avondklok voor vrouwen en kinderen. Bij overtreding lopen zij het risico met geweld te worden verjaagd. Of dit echt grimmig is of één groot toneelspel, is een van de vele mysteries waarmee Sunneklaas – een feest uitsluitend van en voor Amelanders – is omgeven.

De omerta op Ameland omtrent het volksfeest is zo strikt dat er weinig beelden van zijn en dat veel mensen er razend benieuwd naar zijn. Een ploeg van Powned trok deze week voor de derde keer naar het eiland om die honger te stillen. Het bezoek resulteerde in een gewelddadige confrontatie: eilanders reden de journalisten klem, één auto ramde hen zelfs.

Schrik aanjagen.

Maar wat is er wél bekend over Sunneklaas? De oudste vermelding van het feest dateert uit 1816, toen het op Texel verboden werd wegens ‘het schrik aanjagen en verstoren van de rust en zelfs het zich vertonen in de gedaante van beesten’. Op Ameland wordt het feest nog in oorspronkelijke vorm gevierd, vooral in de dorpen Hollum en Ballum. Nes en Buren zijn minder strikt.

Hoewel de naam lijkt op Sinterklaas en de viering op 5 december plaatsvindt, lijken de twee feesten weinig op elkaar. Tijdens Sunneklaas is alle verlichting uit en trekt een optocht door de dorpen: eerst jagen de ‘banenvegers’ de straten leeg, daarna verschijnen mannen in zelfgemaakte kostuums met papieren franjes.

Dappere vrouwen maken er een sport van over te steken achter de rug om van de vegers, een spel dat ‘tuintje sloep’ heet. In 2011 schreef Ana van Es in de Volkskrant: ‘Mannen met knuppels, gehuld in lakens, jagen rond de klok van vijven vrouwen en kinderen van straat. Ze blazen op hoorns die donkere geluiden maken. Wie buiten blijft, kan slaag krijgen.’

Om te controleren of er geen vrouwen of kinderen onder de kostuums verscholen zitten, trekken de mannen op straat hard aan elkaars arm, het zogeheten ‘voesten’. Om de paar toeristen die toch op het eiland zijn te waarschuwen, verspreidt de gemeente pamfletten met het advies binnen te blijven.

Over de stok.

De mannen met stokken gaan soms de ‘hûskes’ in waar de vrouwen en kinderen zich schuilhouden. ‘Tikt men op op de grond dan moet de vrouw over de stok springen’, staat in het clubblad van Geel Wit Ameland uit 1982. ‘In sommige hûskes danst men tegenwoordig ook.’

‘Als je met Sinterklaas gaat, moet je oppassen’, zei een Friese barman in 2014 in De Hokjesman, de documentaireserie van Michael Schaap en Jurjen Blick. ‘Ik weet een verhaal van een meisje dat ze hebben kaalgeschoren. Een meisje dat ze in een gierkelder hebben gegooid. Dat soort dingen.’

Toen Schaap even later enkele eilanders te spreken kreeg, zei een man over Sunneklaas: ‘Dat zijn de enige twee dagen dat wij de broek aan hebben, de rest van het jaar zijn de vrouwen de baas.’ Twee dagen in het jaar zijn toeristen niet welkom. ‘We zijn bang dat het anders verwatert, dat het helemaal afgelopen is.’

Sommige vrouwen gaan toch ‘voor de spanning’ op de straat, vertelde een Amelandse vrouw in De Hokjesman. ‘Word je betrapt, dan weet je dat je een paar tikken met de stok krijgt. Dat hoort erbij. Dat is het spel.’

Vermoedelijk speelt het losbreken van de strenge sociale controle op het eiland een grote rol op het gemaskerde feest. ‘Het is de lol dat je elkaar niet herkent’, zei fotograaf Paul Vogt in 2011 tegen Vice. ‘In Hollum vindt er ook geen demasqué plaats, zodat sommigen er nooit achter komen wie precies wie was, terwijl je wel echt contact met elkaar hebt.’

https://www.volkskrant.nl/binnenland/sunneklaas-een-feestje-voor-alleen-amelanders-pottekijkers-niet-welkom~b83f2dcc/