Liften in Azië – Turkije en terug naar Europa (1965)

Toen ik naar Turkije terugkeerde aan de grenspost in Gürbulak was het al inmiddels September. Ik was meer dan drie maanden onderweg geweest en stond te popelen om weer naar huis te gaan. Maar ik had nog steeds een lange weg voor de boeg. De aftand tussen de Iraans-Turkse grens naar Rotterdam in Nederland was nog wel 4600 km. En ik dacht nog twee weken nodig te hebben om naar huis te liften. Afbeelding 1 laat de route die ik volgde zien.

Afbeelding 1 - Terugweg naar huis.

Ik had geen zin om precies dezelfde route door Turkije als op de heen weg te volgen en ik besloot om langs de kust van de Zwarte Zee te reizen. Na Doğubayazıt en Ağrı volgde ik de weg naar Trabzon, de eerste middelgrote stad aan de Zwarte Zee, en daarna de kustweg naar Samsun. Geografische en demografische informatie over enkele van de Turkse steden op mijn route is in Afbeelding 2.

Afbeelding 2 - Geografische en demographische gegevens voor Turkije en vijf steden op mijn route.

Trabzon heette vroeger Trapezius, en de beschreven geschiedenis dateerde uit de zesde eeuw voor Christus, als een handelsplaats. De Romeinen veroverden het bleef het Romeins totdat in 1462 de laatste keizer David de stad overhandigde aan de Ottomaanse Mehmet de Veroveraar, die in 1453 Constantinopel had ingenomen. Men zou kunnen zeggen dat Trapezius de stad is waar het Romeinse rijk uiteindelijk ten einde kwam.

Modern Trabzon heeft veel van zijn middeleeuwse aspect behouden. Monumenten omvatten de meeste stadsmuren, een deel van het paleis van de voormalige heersers en verschillende Byzantijnse kerken die bewaard zijn gebleven als moskeeën. Van de best bewaarde en meest opmerkelijke kerken is de kerk Aya Sofya (Hagia Sophia), nu in gebruik als museum, dat net ten westen van het stadscentrum uitkijkt over de zee. De kerk is een koepelvormige basiliek met prachtige 13e-eeuwse muurschilderingen die in 1957-63 werden onthuld en schoongemaakt (Afbeelding 3).

Afbeelding 3 – Aya Sophia in Trabzon - https://en.wikipedia.org/wiki/Hagia_Sophia,_Trabzon .

Een mooi Ottomaanse monumentin Trabzon is ook de moskee en het mausoleum van Gülbahar Hatun, echtgenote van sultan Bayezid II (regeerde 1481-1512), moeder van Selim I en grootmoeder van Suleiman de Grote. Alleen een moskee en een tombe zijn tot op heden bewaard gebleven, alle andere gebouwen binnen het complex, zoals gaarkeuken, medrese, openbaar bad en school, zijn allemaal verwoest (Afbeelding 4).

Afbeelding 4 - Moskee en mausoleum van Gülbahar Hatunin Trabzon - https://www.exploretrabzon.com/index.php?sayfa=gulbaharhatun_mosque_and_mausoleum.65&d=en .

De 324 km lange kustweg van Trabzon naar Samsun, was een van de mooiste trajecten op mijn trip. Het uitzicht op de Zwarte Zee is adembenemend. Halverwege Trabzon and Samsun is Giresun (Afbeelding 5). De stad was bij de oude Grieken bekend als Kerasous of Cerasus (Oudgrieks: Κερασοῦς). De oorsprong naam van de stad is waarschijnlijk het Griekse woord voor kers (κερασός (kerasós). Volgens Plinius werd de kers in de Romeinse tijd voor het eerst door Lucullus vanuit Cerasus naar Europa geëxporteerd.

Afbeelding 5 - Giresun aan de Zwarte Zee -
https://en.wikipedia.org/wiki/Giresun#/media/File:Giresun_Turkey.jpg .

Samsun is de tweede grootste stad, na Istanbul aan de Zwarte Zee kust. Aangenomen wordt dat de huidige naam van de stad afkomstig is van de voormalige Griekse naam Amisós (Αμισός) die verbonden met het Griekse achtervoegsel voor plaatsnamen ounta Samsun werd. De stad, een voormalige Griekse nederzetting, is vooral bekend als de plaats waar Mustafa Kemal Atatürk in 1919 de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog begon. Het standbeeld gewijd aan de landing van Mustafa Kemal Atatürk in Samsun is een mijlpaal van de stad (Afbeelding 6). Het bronzen beeld van de ruiter Mustafa Kemal Atatürk is 4,75 m hoog, terwijl de totale hoogte van het monument 8,85 m is.

Afbeelding 6 – Standbeeld van Kemal Atatürk in Samsun -https://en.wikipedia.org/wiki/Samsun .

Na de schilderachtige route van Trabzon naar Samsun, volgde ik de snelweg weg van de Zwarte Zeekust naar Istanbul. Ik probeerde Istanbul zo snel mogelijk te bereiken daar mijn financiën beperkt waren. Ik besloot ook geen tijd in Istanbul te besteden en de grote steden in Europa zo veel mogelijk te vermijden.

Na Istanbul had ik not wel een week nodig om naar Rotterdam te liften. De terugreis ging over Edirne aan de Turkse grens met Bulgarije, naar Joegoslavië, en daarna Oostenrijk, Duitsland, en Nederland.

De terugreis door Europa was niet opwindend en ik herinnerde me er weinig van behalve de avond toen ik in Niš in het zuiden van Joegoslavië was aangekomen en ik al een paar uur lang aan de weg stond in de hoop nog een lift naar Belgrado te krijgen.
Het was al aan het schemeren en een wat oudere man passeerde me, keek me aan en begon tegen me in het Duits te praten. “Ik denk niet dat je vanavond nog veel verder kan gaan. Waarom kom je niet met me mee en je kunt wat eten en overnachten bij mij thuis. Dan kun je morgen wel verder gaan liften.”

Omdat het onwaarschijnlijk leek dat ik op dit uur nog veel verder zou komen, besloot ik zijn aanbod te accepteren en volgde hem naar zijn huis.

Nadat we een tijd langs de weg gelopen hadden, leidde hij me naar een open terrein om zijn huis via een kortere weg te bereiken. Na ongeveer tien minuten kwamen we een legerpatrouille tegen, ongeveer twintig soldaten. “Zeg maar niks,” vertelde hij me. Zo, ik hield mijn mond maar dicht. Toen de patrouille bij ons kwam, groette hij hen beleefd door een paar maal ‘Dobro veče’ (goedenavond) te zeggen en zei verder niks. Wij werden niet aangehouden en vervolgden onze tocht naar zijn huis.

Hij woonde in een klein appartement met een enkele kamer die een tafel, een paar stoelen, een gootsteen, een kachel en een bed had en ik werd voorgesteld aan zijn huisgenoot, een oudere man die helemaal niets zei. Ik begreep niet wat hun relatie was, een vriend, een ouder familielid misschien?

Mij werd wat eten aangeboden, een paar boterhammen en een kop koffie. Ik luisterde aandachtig naar mijn gastheer. Het werd me duidelijk dat hij geen communist was want hij sprak denigrerend over het regime van President Tito in Belgrado. En hij toonde me plaatjes van christelijke heiligen alsof hij wilde bevestigen dat hij christen was.

Daarna bood hij mij aan om met hem in zijn bed te slapen. Zijn huisgenoot sliep voor de gelegenheid op de vloer. Sinds ik een dergelijke situatie al eerder had ontmoet op mijn reis en het meestal, maar niet altijd, geen moeilijkheden opleverde zei ik "ok".

De volgende morgen waakte mijn gastheer me vroeg op. “Je moet terug naar de snelweg via dezelfde route die we gisteravond hebben genomen. Als je iemand ontmoet die met je gaat praten, zeg maar niks en loop maar door.” Ik was onder de indruk dat wat mijn gastheer had gedaan, een buitenlander uitnodigen om met hem naar zijn huis te gaan, niet geoorloofd was. Vandaar al die geheimzinnigheid.

Ik bedankte mijn gastheer, nam afscheid van hem en zijn huisgenoot en sloop het appartement uit.

De rest van de reis verliep zonder interessante gebeurtenissen en na vier maanden belde ik vroeg in de avond aan de deur van mijn ouderlijk huis. Mijn verschijning op de stoep van het huis had een dramatisch effect, mijn beide ouders huilden en lachten tegelijkertijd. Ze hadden geen idee waar ik was geweest en waarom het zo lang duurde voordat ik terugkwam. Mijn broers en mijn jongste zus die nog thuis woonden waren ook in een opwindende stemming.

Die avond en de volgende dagen was het maar verhalen vertellen over de reis. Daarna had ik nog een week nodig om uit te rusten. Ik werd naar de huisarts gestuurd omdat mijn ouders dachten dat ik misschien een ziekte had opgelopen. Dat was waar, ik had een lichte vorm geelzucht en moest geruime tijd rusten en medicijnen nemen.

Na een weekje ging ik terug naar mijn studentenkamer in Leiden, en ik was spoedig weer druk bezig met mijn studies en met contact met mijn vrienden. Niet alleen ik maar anderen hadden hun eigen verhalen over hun vakantiereizen.

Daarna kwam er een tijd van bezinning op de ervaringen van de liftreis. Op de eerste plaats, het leek me dat de reis nog niet helemaal voorbij was. Een lange tijd, ongeveer twee maanden, droomde ik elke nacht dat ik nog steeds aan het liften was. Klaarblijkelijk nam de reis een groot deel van mijn denken, bewust zowel als onbewust, in beslag.

Ik realiseerde me ook dat ik in de toekomst niet zo’n lange tijd van huis weg zou willen zijn. Bijgevolg ging ik het volgende jaar, 1966, niet op vakantie in het buitenland, ik bleef dicht bij huis en bracht en weekje door bij een kennis die naar het dorp Vere in de provincie Zeeland was verhuisd.

Een jaar later, in 1967, trok ik er weer liftend opuit, maar ik bleef in in Europa met een tocht die het Iberische schiereiland omcirkelde, de noordkust van Spanje, de west en zuidkust van Portugal en door het Spaanse binnenland naar Valencia en over de Pyreneeën heen naar Parijs en terug naar Nederland.

In 1968 was ik van plan om naar het oosten naar Tsjecho-Slowakije te gaan. Ik was al onderweg en aan het liften in Duitsland toen ik op de radio hoorde, dat Rusland troepen naar Praag had gestuurd om het bewind van Dubcek omver te werpen. Ik besloot onmidellijk om in plaats van naar het oosten naar het noorden te gaan. Ik liftte naar de stad Lübeck aan de Oostzee, en ging met de boot naar Helsinki, waarna ik drie weken in Finland doorbracht. Dit was mijn laatste internationale reis gedurende mijn studentenjaren in Leiden.

Achteraf gezien kwam het hele idee om te liften als een haalbare manier om een vakantie door te brengen bij me op toen een van mijn leraren op de middelbare school de klas vertelde dat het een interessante manier was om te reizen, andere mensen te ontmoeten en andere culturen te leren kennen. Ik vond het intrigerend, maar had geen flauw idee dat zijn suggestie vele jaren later tot lange reizen zou leiden. Ik denk dat de leraar met zijn suggestie, aan liften dichter bij huis dacht, Nederland of omringende Europese landen, en niet aan lange reizen buiten Europa.

Een ander indirect gevolg van mijn reis was dat ik belangstelling begon te krijgen in de cultuur van het Indiase subcontinent. Van al de verschillende landen die ik bezocht had was India het land dat me het meest fascineerde. Ik verdiepte me in de filosofie van het hindoeisme en boeddhisme en begon yoga oefeningen te doen. Ik schreef me ook in voor een cursus in Indische filosofie die in het Engels gegeven werd op mijn universiteit. Deze interesse hield me wel een lange tijd bezig, in de een of andere vorm tot aan de negentiger jaren.

Interessant genoeg heeft mijn interesse in de Indiase filosofie me er niet toe gebracht terug te keren naar India. Ik vond groepen mensen die er in geïnteresseerd waren dichter bij huis.

Het was pas recent dat ik me in de lange liftreis begon te verdiepen. Ik realiseer me hoe weinig ik me nog van de details van de reis herinnerde: de mensen die me liften gaven, mensen die ik onderweg had ontmoet, bezienswaardigheden die ik bezocht had.

Ik werd me er ook van bewust dat ik een typisch voorbeeld was van de lifter. Ik wilde zover mogelijk komen met mijn beperkte financiële middelen. Zodra ik in een nieuwe stad was aangekomen was mijn eerste gedachte niet wat er te zien en te doen was, maar waar ik zou overnachten en hoe ik naar de hoofdweg zou gaan om mijn eerste lift de volgende dag te belanden.

Achteraf beschouwd was er van mijn oorspronkelijk plan om Iran te bezoeken, het land grondig te leren kennen en de taal te gebruiken ook weinig terecht gekomen. Wat werkelijk gebeurde was dat ik in de voorhoede was van een grote golf van jongeren die Azië doorkruisten langs het hippiespoor (‘hippy trail’) in de vijftiger, zestiger en zeventiger jaren (Afbeelding 7).

Het hippieparcours was een vorm van alternatief toerisme en een van de belangrijkste elementen was zo goedkoop mogelijk reizen, voornamelijk om de tijd buitenshuis te verlengen. De term "hippie" werd gangbaar in het midden van de jaren zestig; 'beatnik' was de vorige term uit de late jaren vijftig. Bij elke grote halte van de hippieroute waren hotels, restaurants en cafés voor westerlingen, die met elkaar netwerken terwijl ze naar het oosten en westen reisden. De hippies hadden meer contact met de lokale bevolking dan traditionele toeristen (https://en.wikipedia.org/wiki/Hippie_trail).

Afbeelding 7 - The ‘Hippy Trail’ - https://en.wikipedia.org/wiki/Hippie_trail .

Het hippiespoor eindigde grotendeels tegen het einde van de jaren zeventig, voornamelijk als gevolg van zowel de Iraanse revolutie die resulteerde in een antiwesterse regering als de Sovjet-invasie van Afghanistan, beide in 1979, waardoor de route voor westerse reizigers werd afgesloten. De opkomst van de Taliban in de negentiger jaren, en het politieke klimaat na de Amerikaanse invasie na ‘9/11’ maakten het reizen in dit gebied en het aangrenzende Pakistan gevaarlijk.

Gepaard daaraan is het ook moeilijker om in bepaalde landen te reizen, voor meer landen moeten de visa voor de reis op een ambassade of consulaat verkregen worden in plaats van bij een grenskantoor. En in sommige gebieden, zoals Baloetjistan, is het nodig om te reizen met begeleiding van militair personeel.

Het landschap is ook veel veranderd. Over het algemeen zijn de wegen in 2023 veel beter dan in 1965, en het verkeer is veel drukker, gedeeltelijk vanwege de sterke groei in de bevoking, maar ook door het verbeteren van de economie waardoor veel meer mensen moderne vervoersmiddelen hebben.

Zo, jaren lang bleven de liftreizen in 1964 en 1965 niet meer dan vage herinneringen. Maar zij hebben mijn persoonlijk leven wel diepgaand beïnvloed. Het reizen gaf me het gevoel dat ik elders op de wereld zou kunnen leven en toen ik in 1970 mijn scheikunde studies in Leiden had beëindigd, besloot ik naar Noord-Amerika te emigreren, eerst naar Canada, later de VS. En eerlijk gezegd, heb ik nooit de behoefte gevoeld om permanent naar Nederland terug te keren.

MvR, 29 juli 2023. ✍️