Is de panda eigenlijk wel zo schattig als we denken?

Door: Maarten Keulemans, De Volkskrant, 12 april 2017.

'Pandamania' in Nederland.

Die lieve, bedreigde hippie die op zijn stok bamboe zit te kauwen: zo zien we de reuzenpanda het liefst. Maar dat zegt meer over de mens dan over de panda zelf. Hoe een fout in onze bedrading maakt dat we panda zien als liefste knuffelbeer op aarde.

Zie hem daar nou zitten, kauwend op zijn stok. Die pluizige vacht. Dir grote zwarte ogen. Geen wonder dat hij in alle steden waar ze er een paar huren wordt binnengehaald op wolken van vertedering, niet vreemd dat het Wereldnatuurfonds hem in 1961 omarmde als icoon voor álle zielige dieren. Wat een schatje!
Maar dat zit tussen de oren - die van u, om precies te zijn. Als het gaat om het verleiden van mensen, heeft de panda eigenlijk alles mee, vertelt cognitief psycholoog Mariska Kret (Universiteit Leiden). De reuzenpanda boort aan wat experts het 'babyschema' noemen, dat diepe gevoel van buikige weekheid en wegsmelten dat zich van ons meester maakt bij het zien van een jong. Een diep oerinstinct, bedoeld om de zorg voor baby's aan te wakkeren.

Puppyogen.

We zien grote ogen als aantrekkelijk, betrouwbaar, onschuldig, positief.

En ja, dan komt daar de Ailuropoda melanoleuca aanwaggelen, met die zwarte oogvlekken van hem. Alsof hij grote donkere puppyogen heeft - ook bij jonge kinderen zijn de ogen en zelfs de pupillen groter. 'Dat zien we als aantrekkelijk, betrouwbaar, onschuldig, positief', zegt Kret. Die oogvlekken zitten bij panda bovendien precies goed: met afhangende ooghoeken, een vorm die mensen associëren met smeken en onderdanigheid. 'Andersom, en je hebt een boos kijkend gezicht', zegt Kret.

En dan dat snoetje. De kleine neus. Mondhoeken die eeuwig lijken te glimlachen. Kleine, ronde oortjes bovenop. De kop die, door zijn witte tekening, groot oogt ten opzichte van het lijf. Het is allemaal op en top baby en knuffelbaar en ahhh wat schattig. Bij een beroemd geworden experiment ploos Alexander Todorov van de Princeton Universiteit uit wat voor soort gezicht we als betrouwbaar zien. Wat eruit kwam, leek wel een baby: een open, lachend gezicht, met grote ogen, ronde vormen en een kleine neus.

En dan gedraagt panda zich nog als een grote baby ook. In Tokio zag Kret er eens een in de dierentuin. 'Met op zijn schoot een stapel bamboe, alsof het een schaal popcorn was', zegt ze. 'Net een mens. Dat vinden we leuk, als we iets van onszelf in dieren herkennen.'

Schattig. Maar intussen. 'Het zijn niet van die lieve beesten', zegt WNF-bioloog Christiaan van der Hoeven. In China werd een verzorger eens 'gepakt door zo'n beest': zijn pols was op drie plekken gebroken. Om nog te zwijgen van de verhalen waarvan de menselijke onderbuik zich niet vult met vlinders, maar met walging. In 2006 zetten natuurbeschermers liefdevol de panda Xiang Xiang uit in het wild. Nog geen jaar later vonden ze hem terug, verscheurd door soortgenoten. Hij had nog geprobeerd te vluchten. Ook dat is de natuur. Panda haalt er de zwart-witte schouders over op en neemt nog een stuk bamboe.

Die bamboe, dat is ook zoiets. In feite is panda geen panda - een verre verwant van de fret - maar een beer. Zo'n 2 miljoen jaar moet hij zijn overgeschakeld op bamboe, blijkt uit fossielen, naar men aanneemt bij gebrek aan prooidieren. 'En nu is hij superspecialist', zegt Van der Ploeg. 'Expert in het eten van bamboe. En zo lang er genoeg bamboe is - waarom ook niet?'

Maar kijk bij hem onder de motorkap, en je vindt al snel de vleeseter in de panda. Zijn darmen zijn te kort voor een planteneter, hij maakt niet de enzymen om plantaardige vezels goed te verteren, en onlangs onthulden microbiologen dat hij bovendien rondloopt met de darmflora van een vleeseter.

Daar zit je dan, te kauwen op een stok. Van de tientallen kilo's die hij binnenkrijgt, verteert hij maar een vijfde, en het is dus niet eens zo raar dat cameravallen in het wild hem soms betrappen terwijl hij zit te kauwen op een toevallig gevonden karkas. Alweer beelden die je niet snel zult vinden in Kidsweek. Bloederige bek, enge zwarte spookogen.

'In de natuur staan grote zwarte ogen voor iets heel anders. Voor: dreiging, gevaarlijk, ik vreet je op', zegt Kret. 'Waarschijnlijk is dat de echte reden waarom ze die oogvlekken hebben. Niet om aan te trekken, maar juist om af te schrikken.'

Weet panda veel, dat wij hem als grote knuffelbaby zien. Boft-ie mee. 'Als zijn oogvlekken andersom hadden gezeten, was hij misschien allang uitgestorven,' denkt Kret.

Panda lust er pap van.

Een dier zonder seks, zo staat de reuzenpanda bekend. Voor deze diersoort geen Temptation Island; de bamboebeer hoeft gewoon niet zo nodig.

Of nou ja. Bioloog Van der Hoeven zag eens panda's paren: 'Een enorm gekrakeel met schreeuwende en vechtende panda's', herinnert hij zich. 'Het vrouwtje gaat hoog in de boom zitten en geeft met een geurvlag te kennen dat ze vruchtbaar is. Van heinde en verre komen de mannetjes dan op haar af. Onderaan de boom wordt geschreeuwd en gekird en geknokt, je weet niet wat je meemaakt. Dagen gaat dat door.'

Inderdaad: mevrouw panda is maar enkele dagen per jaar vruchtbaar, en krijgt hooguit eens in de paar jaar een jong. Maar het imago van libidoloze pannenlap dankt de panda vooral aan het getob in gevangenschap, waar het met de seks inderdaad niet bijster wil vlotten. In een beroemd, hilarisch experiment ging men er zelfs toe over een panda voor de buis te zetten, met pandaporno op de video. Het kon de panda in kwestie maar matig bekoren.

Het probleem ligt dan ook anders, weten biologen. In gevangenschap levende panda's krijgen doorgaans een partner toegewezen, koel berekend om de kans op inteelt zo klein mogelijk te houden. Dat is wel even wat anders dan pandapassie bij de boomstam.

Toen Chinese en Amerikaanse biologen in 2015 dan ook een experiment opzetten waarbij men de dieren zelf liet kiezen, ging het anders. Panda's die een leuke vent of vrouw zagen 'vertoonden gedragingen zoals geurmarkering, urinatie, masturbatie en peniele erectie', merkten de wetenschappers op. Bij wederzijdse aantrekking mondde dat driekwart van de keren uit in nageslacht, een veel hogere score dan bij de toegewezen partners.

Niks evolutionair doodlopende straat, de panda is gewoon kieskeurig, denkt ook Van der Hoeven. 'Je moet uitgaan van de natuurlijke situatie. Het vrouwtje wil kiezen, en dat kan in gevangenschap niet.'