Olympische Spelen – Gezondheid.

Olympiërs moeten altijd sneller, hoger en sterker. Maar heeft het menselijk lichaam een grens?

Citius, altius, fortius (sneller, hoger, sterker) is het officiële motto van de Olympische Spelen. Maar hoever kun je daarin gaan?

Kick Hommes, Trouw, 23 juli 2024.

Tom Dumoulin vond de Olympische Spelen altijd een fantastisch evenement. De oud-wielrenner keek in Rio de Janeiro en Tokio om zich heen en dacht: wat een bijzondere mensen toch allemaal. Dumoulin, zelf zilver in Rio en in Tokio, had oog voor de kwaliteiten van de topsporters om hem heen. De Olympische Spelen, zo zegt hij tijdens een fietstochtje, zijn een feest van de allerbesten, een feest van de freaks of nature.

Deze Olympische Spelen zullen de allerbesten ter wereld zich weer met elkaar meten. Ze wedijveren om die ene plek bovenaan. En iedereen wil beter zijn dan de ander. Het is een constante stuwing naar het allerhoogste, iets wat in het officiële motto van de Spelen sterk naar voren komt. Citius, altius, fortius staat er in Latijn, ‘sneller, hoger, sterker’ is de vertaling.

Trouw belicht deze Olympische Spelen in vier thema’s die onherroepelijk met het evenement verbonden zijn. Duurzaamheid, eerlijkheid, gezondheid en welzijn. In dit verhaal staat de gezondheid en het lichaam van de sporter centraal.

Wie in Parijs de beste is, heeft deze Spelen van al die freaks of nature in zijn of haar sport gewonnen. Maar hoe lang is dat nog mogelijk, dat sneller, hoger en sterker? Zit er een grens aan wat het menselijk lichaam daadwerkelijk aankan?

Afbeelding 1 - Gezondheid.

Het limiet van de mensheid.

Als het aan Eliud Kipchoge ligt, helemaal niet. De Keniaanse hardloper, favoriet in Parijs op de marathon, liep in 2019 de marathon onder de twee uur, geholpen door een heel arsenaal aan helpers. Vol in de euforie maakte Kipchoge van die dag een voorbeeld voor de hele mensheid: “De mens heeft geen limiet.”

Toch is er ook een tegengeluid te horen. Limieten in de topsport worden vaak weergegeven in records. Een tijd, een hoogte, een afstand, gehaald door de allerbeste in die discipline. Maar wie kijkt naar records, ziet een trend. Het aantal nieuwe wereldrecords in vrijwel alle sporten neemt gestaag af.

Zijn de uiterste grenzen aan de capaciteit van de mens te berekenen? Er zijn wel pogingen gedaan. Zo berekende de Amerikaan Mark Denny van de Universiteit van Stanford in 2008 de maximale tijden die hardlopers ooit kunnen halen aan de hand van historische data van mensen, renpaarden en honden.

Het wereldrecord op de 100 meter kan volgens hem naar 9,48 seconden, 0,10 seconden sneller dan het record van Usain Bolt nu. Het record op de marathon kan volgens hem naar 1.59:36, vier seconden rapper dan Kipchoge liep in zijn recordpoging.

Bij de vrouwen op de marathon had Denny het ultieme record gezet op 2.12.41 minuut. Daar kreeg hij alleen geen gelijk in. Eind vorig jaar liep Tigist Assefa in Berlijn de marathon een stuk sneller: ze finishte in een buitengewone tijd van 2.11.53 uur.

Records, zelfs al zijn ze virtueel, zijn er altijd om verbroken te worden. Jos de Koning weet als geen ander hoe de strijd om de snelste te zijn werkt. Hij was de mede-uitvinder van de klapschaats, een verandering die het schaatsen compleet transformeerde. “Situaties voor records veranderen, altijd. Maar van belang is eerst te beschrijven naar wat voor mensen we op de Olympische Spelen eigenlijk kijken.”

De Koning beschrijft de mensheid als een normaalverdeling: “In het midden van zo’n verdeling zit de bel, het gemiddelde. Maar hoe verder naar de zijkanten, hoe unieker. De mensen die de topprestaties leveren, zitten helemaal aan de rechterkant. En hoe verder een sport ontwikkeld is, hoe meer je op veel factoren aan de rechterkant moet zitten om de allerbeste te zijn.”

Atletiek is een goed voorbeeld.

Dat is in alle sporten zo. Wielrenner Dumoulin was een uniek talent, maar begaf zich wel in een sport die Europees is georiënteerd.

Het is daarom dat atletiek bij de mannen zo’n goed voorbeeld is om te praten over records. Die sport is de laatste eeuwen de hele wereld overgegaan en de beoefening is niet slechts voorbehouden aan een kleine groep. “Een record in het atletiek is moeilijker te verbreken dan bijvoorbeeld in het pentathlon”, aldus De Koning.

Neem atletiek bij de mannen. Daar zijn op alle olympische nummers de wereldrecords al jaren niet aangescherpt. Usain Bolt heeft bijvoorbeeld al sinds 2009 met 9.58 seconden het wereldrecord over 100 meter. Het record dat het kortst geleden is verbeterd? De 400 meter horden, op de Olympische Spelen in 2021 door de Noor Karsten Warholm.

Afbeelding 2 - Snelheid.

Thijs Eijsvogels, inspanningsfysioloog bij het Radboudumc, wijst op de ontwikkeling van de records op de marathon. “Die hebben zich in de twintigste eeuw eigenlijk in drie fases ontwikkeld. In het begin ging men gewoon meer en intensiever trainen. De eindtijden gingen van iets meer dan drie uur naar echt al onder de 2,5 uur.

“Vervolgens is er een ‘middenfase’ in de jaren vijftig, zestig en zeventig. Toen werd atletiek mondialer en gingen bijvoorbeeld atleten uit Afrika meedoen. Die bleken uitstekende duursporters te zijn en je zag dat de records weer sneller en sneller werden. Tot slot kan je vanaf de jaren negentig zeggen dat atletiek echt globaal beoefend wordt en de aanscherping van de records niet meer in minuten gaat, maar in seconden.”

Het gevolg is dat de marges voor verbetering veel kleiner worden. Eijsvogels: “Het wordt inderdaad steeds moeilijker om die wereldrecords te doorbreken bij gelijkblijvende techniek of technologie, of doping.”

Want dat is de huidige plek waar de marge nog in zit. Het potentieel van de mens wordt beter benut, en enigszins geholpen door bijvoorbeeld materiaal of voeding. In de atletiek zijn er ‘wonderschoenen’ en wordt gelopen op meebewegend tartan. En Dumoulin vertelt hoe hij in zijn jaren zag dat de wielrenners extreme vooruitgang boekten door anders te eten. “Hoe snel ze nu rijden, dat kan ik al niet eens meer bijhouden als ik top in vorm zou zijn.”

Bovendien komt er steeds meer kennis over het vrouwenlichaam in de topsport. Daar is om die reden de marge aan de zijkanten van de normaalverdeling nog wat groter, ziet De Koning, al staan belangrijke records ook al jaren.

Maar nieuwe records zijn mogelijk. Zo scherpte de grootste concurrente van Femke Bol voor de olympische titel op de 400 meter horden, de Amerikaanse Sydney McLaughlin, vorige maand nog haar record aan naar 50,65 seconden (Bols persoonlijke record is sinds vorige week 50,95 seconden).

“Alle systemen in het lichaam hebben een maximum.”

Voeding omzetten in brandstof.

Hoewel moeilijk aan te geven is wat qua tijd een absolute grens is, is er wel een voorbeeld te geven over het menselijk lichaam zelf. Neem de VO2max, de maximale zuurstofopname. Hoe meer zuurstof je uit de lucht kan halen om naar je spieren te brengen, hoe meer voedingsstoffen je kunt omzetten in brandstof. Kort door de bocht: hoe hoger de VO2max, hoe beter je conditie.

Vrouwelijke topsporters kennen een VO2max-waarde van rond de zeventig, exceptionele mannelijke topsporters zitten rond de negentig of meer. De Koning: “Maar bij een renpaard kom je dan weer op een waarde van 125. Dus die waarde zelf is niet aan een maximum gebonden, maar binnen de mens dus wel.”

Hoe komt het dat de mens die waarde van 125 niet kan halen? De Koning: “De zuurstofopname heeft meerdere componenten. Het heeft te maken met hoeveel bloed je rond kan pompen, hoeveel zuurstof dat bloed vast kan houden en hoe je die zuurstof uiteindelijk in het weefsel af kan geven en er verbruik van kan krijgen. Maar goed: alle systemen in het lichaam hebben een maximum.

“Neem je bloed: als het te veel rode bloedlichaampjes bevat, wordt het stroperig en stroomt het niet. In je spieren zitten energiefabriekjes, mitochondriën, en die houden ook een keer op. Daarom zeggen we ook dat als een sporter rond de negentig zit, dat in de buurt van het maximum is.”

Een topsporthart.

Dat wil niet zeggen dat topsporters normale mensen zijn. Integendeel. Eijsvogels gaat op verzoek in op de ontwikkeling van het hart, toch de motor van het lichaam. “Het hart van een normale Nederlander is ongeveer zo groot als je vuist. In rust is onze doorbloeding ongeveer vijf liter per minuut, als we sporten wordt dat misschien twintig liter. Maar het topsporthart is ongeveer anderhalf tot twee keer zo groot, alsof je je andere hand op je vuist legt. Dat pompt bij inspanning veertig liter per minuut rond. Echt een bizarre hoeveelheid. Vier emmers, elke minuut.”

“Je kan wel een grote motor willen hebben, maar het autootje moet ook licht genoeg zijn.”

Het hart heeft zich de laatste decennia amper extra ontwikkeld. Eijsvogels: “Wat twintig jaar geleden groot was, is nog steeds groot. Evolutie is per definitie een traag proces. Maar er is wél steeds meer kennis over het hart en we weten veel beter hoe we het hart zo optimaal mogelijk kunnen trainen. Dat betekent dat meer mensen nu richting de ‘grote kant’ zitten.”

Tegelijkertijd is het een precair proces. Eijsvogels: “Topsporters zijn niet de auto’s in de Formule 1. Iedereen werkt met een andere motor en je moet maar zoeken naar een manier waarop de training voor juist die ene atleet het beste is. Het is zoeken naar een optimum. Want je kan wel een grote motor willen hebben, maar het autootje moet ook licht genoeg zijn.”

De Koning noemt het voorbeeld van de maximale kracht op maximale snelheid. Daar zit balans in. “Stel: je bent een sprinter die veel vermogen moet kunnen leveren. Dan kan je zoveel mogelijk spieren willen hebben, want dat is snel. Maar die spieren moet je wel met je meezeulen tijdens de sprint, dus honderd kilo wegen is niet wenselijk. Al die sprinters die op de 100 meter staan lijken dan wel imposant, maar zijn eigenlijk helemaal niet zulke zware jongens.”

Verbetering in veelzijdigheid.

Het is in de veelzijdigheid van de mens waar nu de verbetering kan worden gevonden. Elke sporter is uniek, dus er is altijd een mogelijkheid om net zolang te boetseren tot iemand op alle facetten bij de top behoort. Overal komen freaks voor: van Usain Bolt tot Michael Phelps, van Femke Bol tot turnster Larissa Latynia (de succesvolste vrouw ooit met achttien medailles tussen 1956 en 1968, waarvan negen keer goud).

Kan de race om beter te worden ook gevaarlijk zijn voor de mens? Kunnen kritieke grenzen worden overschreden? Eijsvogels wil die vraag omdraaien. Hij ziet juist de voordelen van de ontwikkelingen.

Eijsvogels: “We weten deze dagen namelijk veel beter wat we niét moeten doen. Als je koorts hebt of je bent ziek, dan moet je gewoon niet gaan sporten. Daarvan weten we nu echt dat het problemen kan geven aan het hart, door bijvoorbeeld een ontsteking. Gelukkig is de medische begeleiding de afgelopen tien, twintig jaar enorm geprofessionaliseerd.”

De beteren zullen waarschijnlijk wel nog beter worden. Maar komt er een moment dat zelfs hun lichaam gewoon niet méér kan? Eijsvogels: “Theoretisch zou je kunnen zeggen dat er een moment komt dat het lichaam niet meer beter kan presteren. Maar aan de andere kant denk ik, heel pragmatisch, dat het nog heel lang duurt voordat dat moment wordt bereikt.”

De kans wordt nooit nul.

Records zijn ook volgens De Koning ‘gewoon’ nog mogelijk. De normaalverdeling is een statistisch gegeven, aldus De Koning. “Dat betekent dus ook dat aan de zijkanten van het spectrum de kans nooit nul wordt. De kans op een record wordt kleiner, het wordt moeilijker, maar het is nooit nul.”

Tegelijkertijd zit er in de sport een paradox. De mens wordt nog steeds beter, ondanks de mens. Het is het gevolg van de beweegcrisis. De Koning: “Als je de normaalverdeling nu maakt over de hele bevolking en je kijkt naar de ‘rauwe fitheid’, dan durf ik er gif op in te nemen dat de hele curve naar links is geschoven ten opzichte van dertig jaar geleden.”

Wat dat betreft zijn de genetische freaks de besten van een samenleving die per generatie verschillend is. Het is ook iets dat Dumoulin opviel: in zijn tijd kon hij nog wel mee met de besten, maar had hij zijn topvorm in deze tijd gehad, dan nog was hij verslagen door de besten in zijn sport op dit moment. “Sport verandert, de sporter ook, en dat is maar goed ook.”

https://www.trouw.nl/olympische-spelen-2024/olympiers-moeten-altijd-sneller-hoger-en-sterker-maar-heeft-het-menselijk-lichaam-een-grens~b4c12895/